Dieta keto: na czym polega dieta ketogeniczna, co jeść i dla kogo
Najważniejsze
Dieta keto to sposób żywienia z bardzo małą ilością węglowodanów i dużą ilością tłuszczu. W klasycznej wersji dieta ketogeniczna dostarcza ok. 90% energii z tłuszczu, więc organizm przestawia się z glukozy na ciała ketonowe (ketoza). Ma medyczny rodowód: jedynym potwierdzonym wskazaniem jest padaczka lekooporna. Przy cukrzycy, chorobach nerek i wątroby, w ciąży i przy stałych lekach start wymaga wcześniejszej rozmowy z lekarzem.
- Liczby: ok. 90% energii z tłuszczu w wersji klasycznej
- Jak: tłuszcze, ryby, jajka, warzywa niskoskrobiowe
- Uwaga: ryzyko hipoglikemii i niedoborów
Ile tłuszczu, białka i węglowodanów ma dieta keto?
W wersji klasycznej tłuszcz daje ok. 90% energii, a węglowodany spadają do 10–15 g dziennie. Popularne wersje dopuszczają ok. 20–50 g. Od tego limitu zaczynają się zasady diety keto: tłuszcz musi zająć miejsce, które normalnie zajmują węglowodany.
Skalę ograniczenia widać po zaleceniach Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego (PTD). Według zestawienia NCEZ przy 2000 kcal oznaczają one ok. 225 g węglowodanów dziennie, czyli od 15 do ponad 20 razy więcej niż w klasycznym keto. Inaczej działa dieta przeciwzapalna, która zostawia w jadłospisie pełne ziarno i owoce.
| Model żywienia | Tłuszcz | Białko | Węglowodany |
|---|---|---|---|
| Zalecenia PTD | 25–40% | 15–20% | ok. 45% |
| Keto klasyczna | ok. 90% | reszta | 10–15 g dziennie |
| Keto zmodyfikowana | ok. 65% | ok. 25% | ok. 10% |
W klasycznej wersji stosuje się proporcję 4:1: cztery części tłuszczu na jedną część białka i węglowodanów razem. Białko zostaje w normie, ok. 1 g na kg masy ciała. Dieta ketogeniczna nie jest wysokobiałkowa i to częsty błąd. Z nadmiaru aminokwasów glukogennych organizm i tak wytwarza glukozę, a tego dieta ma uniknąć.
Jak działa ketoza?
Gdy brakuje glukozy, wątroba po wyczerpaniu glikogenu wytwarza ciała ketonowe z kwasów tłuszczowych i to one stają się głównym paliwem. Glikogen wątrobowy zużywa się w 3–4 dni przy niskiej podaży węglowodanów. Dopiero potem przestawienie jest pełne.
Ciała ketonowe to β-hydroksymaślan, acetooctan i aceton. Sama ketoza nie jest wynalazkiem diety: występuje naturalnie przy głodzeniu i po długotrwałym wysiłku. Keto dieta wywołuje ten stan bez głodzenia, samą zmianą składu posiłków.
Jakie są rodzaje diety ketogenicznej?
Cztery odmiany różnią się udziałem tłuszczu w energii:
- Klasyczna 4:1: ok. 90% energii z tłuszczu, najbardziej restrykcyjna; spotyka się też łagodniejszą proporcję 3:1.
- MCT: ok. 70–73% energii z tłuszczu, z czego 30–60% z MCT (trójglicerydów średniołańcuchowych).
- Zmodyfikowana dieta Atkinsa: 60–70% energii z tłuszczu.
- Dieta o niskim indeksie glikemicznym: ok. 60% tłuszczu i ok. 10% węglowodanów o indeksie glikemicznym poniżej 50.
Co jeść na diecie keto, a czego unikać?
Podstawą są tłuszcze, tłuste ryby, mięso, jajka, sery i warzywa niskoskrobiowe. Odpadają zboża, ziemniaki, cukier i strączki.
Co jeść:
- tłuszcze: masło, tłusta śmietana, oliwa z oliwek
- sery: mascarpone i żółte
- mięso: tłuste mięso, boczek, kiełbasa
- tłuste ryby: łosoś, halibut
- orzechy, pestki i nasiona
- warzywa niskoskrobiowe: sałaty, szpinak, papryka, ogórek, cukinia, bakłażan
- owoce: truskawki, maliny i inne jagodowe oraz awokado
- w umiarkowanych ilościach: ryby i owoce morza, mięso, jajka
Czego unikać:
- chleb, płatki zbożowe, kasze, makaron, ryż
- ziemniaki, buraki, marchew, kukurydza, groszek
- strączki: fasola, soczewica, ciecierzyca
- cukier, miód, słodycze
- większość owoców, na przykład banany, jabłka i winogrona
Ser żółty na keto jest dozwolony. Jajka to wygodne źródło białka, a ugotowane na twardo jajka to szybkie śniadanie.
Zamiast chleba stosuje się zamienniki: naleśniki z mąki migdałowej i placki z mąki kokosowej.
Kiedy dieta keto jest dietą leczniczą?
Jedynym potwierdzonym wskazaniem jest padaczka lekooporna, a dietę stosuje się w niej od niemal 100 lat. Pozostałe zastosowania są w fazie badań.
Roczniki Państwowego Zakładu Higieny (Gudan i in., 2022) opisują tę dietę jako terapię u dzieci i dorosłych, w której zmniejsza liczbę napadów. Według serwisu medycznego u ok. 10–15% chorych napady ustępują niemal całkowicie.
Trwają badania nad dietą keto przy otyłości, cukrzycy typu 2, stwardnieniu zanikowym bocznym, chorobie Parkinsona, chorobie Alzheimera i po udarze. Wyniki nie są jednoznaczne, więc nie ma podstaw, by mówić o leczeniu tych chorób. Dieta powstała jako terapia pod kontrolą lekarza, a samodzielne stosowanie z wyboru to inna sytuacja.
Jakie są skutki uboczne diety ketogenicznej?
Najczęstsze ryzyka to hipoglikemia (zbyt niski poziom glukozy we krwi), zaburzenia gospodarki elektrolitowej (sód, potas, magnez) i niedobory witamin oraz składników mineralnych, bo dieta wyklucza całe grupy produktów. Długotrwała ketoza może prowadzić do kwasicy ketonowej.
Kto nie wyobraża sobie dnia bez pieczywa, kaszy i ziemniaków, na tej diecie walczy z jadłospisem, a nie z wagą.
Dla kogo dieta keto nie jest?
Dieta keto wymaga wcześniejszej rozmowy z lekarzem lub dietetykiem, zanim zmieni się jadłospis. Dotyczy to zwłaszcza:
- chorób nerek i wątroby
- cukrzycy leczonej insuliną lub lekami obniżającymi glukozę
- ciąży i karmienia piersią
- dzieci poza terapią prowadzoną przez lekarza
Przy innych chorobach przewlekłych i stałych lekach decyzja także należy do lekarza.
Jak zacząć dietę keto?
Wejście w ketozę trwa kilka dni, zależnie od indywidualnych cech i aktywności. Ile można schudnąć w 10 dni? Obiecywanie liczby nie ma sensu. Szybki spadek masy w pierwszych dniach to w dużej części glikogen i związana z nim woda, które wracają po powrocie węglowodanów.
Po czym poznać, że organizm jest w ketozie? Stan potwierdza badanie ciał ketonowych we krwi lub w moczu, samo samopoczucie to za mało. Przejściowe złe samopoczucie w okresie przestawiania się na ketozę nazywa się keto grypą. Na początek tajm.pl zaleca 2–3 litry wody dziennie i uzupełnianie sodu, potasu i magnezu.
Przy liczeniu limitu pomaga etykieta. Węglowodany netto to węglowodany ogółem minus błonnik (dietetykanienazarty.pl): odczytaj pozycje „węglowodany” i „błonnik”, potem odejmij drugą od pierwszej.
Jak może wyglądać dzień jadłospisu keto?
Przykładowy dzień keto to pięć posiłków:
- omlet z awokado i boczkiem
- garść migdałów
- sałatka z kurczakiem i oliwą
- mozzarella z oliwkami
- pieczony łosoś z brokułami