Przejdź do treści głównej
Zdrowie i uroda

Dieta śródziemnomorska: zasady, co jeść i przykładowy jadłospis

4.3 / 5
(3241 ocen)
Talerz z pieczoną makrelą, warzywami, kaszą jęczmienną i oliwą na drewnianym stole
Czas czytania: 6 min

Najważniejsze

Dieta śródziemnomorska to model żywienia wzorowany na tradycyjnej kuchni basenu Morza Śródziemnego. Jada się według niej na stałe, bez liczenia kalorii. Podstawą są warzywa i owoce (min. 400 g dziennie), pełne ziarna, strączki i orzechy, a głównym tłuszczem jest oliwa. Ryby trafiają na talerz około dwóch razy w tygodniu, czerwone mięso i wędliny ogranicza się do minimum.

Skąd się wzięła dieta śródziemnomorska?

Z codziennej kuchni mieszkańców basenu Morza Śródziemnego, głównie Włoch i Grecji. Naukowo opisał ją amerykański fizjolog Ancel Keys, który wprowadził to pojęcie w badaniu Siedmiu Krajów (Seven Countries Study) dotyczącym chorób sercowo-naczyniowych. Termin zyskał rozgłos w latach 50. XX wieku.

Na początku lat 60. oczekiwana długość życia w krajach śródziemnomorskich należała do najwyższych na świecie. Od 2010 roku dieta śródziemnomorska jest wpisana na listę niematerialnego dziedzictwa ludzkości UNESCO. To model opisany w badaniach populacyjnych i uznany za element kultury, a nie komercyjny plan odchudzania.

Na czym polegają zasady diety śródziemnomorskiej?

Zasady sprowadzają się do proporcji talerza i regularnych posiłków. Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej (NCEZ) opisuje je w zaleceniach z 2024 r. jako Talerz Zdrowego Żywienia:

  • Warzywa i owoce zajmują około połowy talerza, łącznie min. 400 g dziennie, w proporcji 3/4 warzyw i 1/4 owoców.
  • Produkty zbożowe i ziemniaki zajmują około 1/4 talerza, najlepiej w wersji pełnoziarnistej.
  • Źródła białka zajmują kolejną ćwiartkę, najlepiej w każdym posiłku: ryby, owoce morza, jajka, nabiał, strączki i chude mięso.
  • Główny tłuszcz to oliwa z oliwek, która zastępuje masło i smalec.
  • Warzywa jada się surowe lub gotowane al dente.
  • Posiłki wypadają co 3–4 godziny, bez pomijania śniadania, a kolacja 2–3 godziny przed snem.

Te proporcje obowiązują przy śniadaniu, obiedzie i kolacji.

Co jeść i jak często?

Grupa produktów Przykłady Jak często
Warzywa i owoce pomidory, rukola, sezonowe warzywa, owoce codziennie, min. 400 g
Pełne ziarna i ziemniaki pieczywo żytnie razowe, kasza jęczmienna, płatki, ryż, makaron, ziemniaki w większości posiłków
Oliwa, orzechy, pestki oliwa z oliwek extra vergine, orzechy włoskie codziennie, w niewielkich ilościach
Ryby i owoce morza makrela, dorsz, śledź ok. 2 razy w tygodniu
Strączki ciecierzyca, soczewica, fasola min. 1 raz w tygodniu zamiast mięsa
Nabiał fermentowany i chudy, drób, jajka jogurt naturalny, twaróg, feta umiarkowanie
Czerwone mięso i przetwory wędliny, kiełbasy, pasztety, podroby jak najrzadziej

Oliwę z oliwek extra vergine stosuje się na zimno oraz do krótkiego smażenia. W przeglądzie 19 opracowań każde 25 g oliwy dziennie (ok. 2,5 łyżki) wiązało się z ryzykiem zgonu niższym o 11%.

Czego unikać na diecie śródziemnomorskiej?

Najmocniej ogranicza się produkty bogate w tłuszcze nasycone i wysoko przetworzone:

  • czerwone mięso i przetwory: wędliny, kiełbasy, pasztety (zamiast nich ryby i strączki),
  • masło, smalec i pełnotłusty nabiał (zamiast nich oliwa),
  • biała mąka i produkty rafinowane (zamiast nich pełne ziarna),
  • słodycze i słodkie napoje (głównym napojem jest woda),
  • żywność wysokoprzetworzona (zamiast niej produkty o niskim stopniu przetworzenia).

W tradycyjnym modelu obecne jest też wino w umiarkowanych ilościach, ale to nie powód, by zaczynać pić.

Jakie efekty daje dieta śródziemnomorska?

W badaniach dieta łączy się z korzyściami dla serca oraz z lepszymi wynikami przy cukrzycy typu 2, ale nie jest metodą na szybkie schudnięcie.

Sprzyja sercu i naczyniom

Tłuszcze nienasycone z oliwy, ryb i orzechów zastępują w tej diecie nasycone z masła i tłustego mięsa. Dieta ma też wysoki potencjał przeciwzapalny dzięki błonnikowi, nienasyconym kwasom tłuszczowym i przeciwutleniaczom. Mechanizm opisuje osobny tekst o diecie przeciwzapalnej.

Poprawia wyniki przy cukrzycy typu 2

W metaanalizie 11 badań z randomizacją dieta obniżała u osób z cukrzycą typu 2 hemoglobinę glikowaną (HbA1c) o 0,31 pkt proc. Spadały też glukoza na czczo i BMI. To opis zależności z badań, nie gwarancja wyniku u konkretnej osoby.

Pomaga schudnąć tylko przy deficycie kalorycznym

Bez deficytu kalorycznego masa ciała nie spada, także na diecie śródziemnomorskiej. Błonnik i objętość posiłków ułatwiają utrzymanie deficytu. Moja ocena: to model na lata, a efekt na wadze zależy od wielkości porcji, nie od samej oliwy i ryb.

Przykładowy jadłospis na jeden dzień

Posiłek Propozycja
Śniadanie pieczywo żytnie razowe, pasta z jajka lub twarożek, pomidor, rukola, oliwa
II śniadanie jogurt naturalny, owoc sezonowy, garść orzechów włoskich
Obiad pieczona makrela lub dorsz, kasza jęczmienna, surówka z oliwą
Podwieczorek warzywa pokrojone w słupki z hummusem
Kolacja sałatka z ciecierzycą, warzywami, fetą i oliwą, 2–3 godziny przed snem

Posiłki rozłóż w podanym wyżej rytmie. Wersję bez mięsa i ryb zbudujesz na tofu, tempehu, ciecierzycy, soczewicy lub fasoli, bo dieta może być też wegetariańska i wegańska.

Jak zacząć dietę śródziemnomorską z produktów z polskiego sklepu?

Wystarczy dostosować model do lokalnych produktów, co zalecają specjaliści od żywienia:

  • śledź, makrela i dorsz zamiast sardynek i owoców morza,
  • kasza i chleb żytni zamiast kuskusu,
  • sezonowe warzywa krajowe.

Produkty z tabeli kupisz w osiedlowym sklepie i dyskoncie, także w Rudzie Śląskiej. Na początek wprowadziłbym tylko dwie zmiany: oliwa zamiast masła i ryba dwa razy w tygodniu.

Pytania o dietę śródziemnomorską

Czy można jeść jajka i ziemniaki?

Tak, jajka umiarkowanie. Część zaleceń podaje najwyżej jedno jajko dziennie, a czerwonego mięsa najwyżej jedną porcję tygodniowo. Ziemniaki też są dozwolone: liczą się do ćwiartki talerza z węglowodanami, obok kasz, ryżu i pieczywa.

Czym dieta śródziemnomorska różni się od DASH i keto?

Każda z tych diet ma inny cel. DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) powstała z myślą o nadciśnieniu. Dieta ketogeniczna mocno ogranicza węglowodany, a śródziemnomorska zostawia pełne ziarna na 1/4 talerza.

Jakie są wady diety śródziemnomorskiej?

Sama nie odchudza: liczy się deficyt kaloryczny. Oliwa i ryby morskie kosztują więcej. Przy chorobach przewodu pokarmowego surowe warzywa i strączki bywają ograniczane, a wtedy stosuje się dietę lekkostrawną. Przy chorobach przewlekłych, cukrzycy i lekach przeciwzakrzepowych zmianę diety omów z lekarzem lub dietetykiem.

Zdjęcie: Oliwier Rybak

Oliwier Rybak

Autor serwisu

Pisze o codzienności Rudy Śląskiej, zwłaszcza o komunikacji, drogach i sprawach osiedlowych. Zbiera krótkie informacje z terenu i pilnuje, by w serwisie szybko pojawiały się ważne aktualizacje.